محمود اعتضادی

رایانه - موسیقی - روانشناسی
 
عید آفاقی یا انفسی؟
ساعت ۸:٢٩ ‎ق.ظ روز یکشنبه ٢۸ اسفند ۱۳٩٠ : توسط : محمود اعتضادی جمع

چند روز دیگر، سال تمام می شود. گرچه نمی دانم وقتی که می گویند سال تمام می شود به واقع چه چیزی تمام می شود و چه اتفاقی می افتد. وقتی استکان چای را سر می کشم و چای، تمام می شود، می فهمم که چه چیزی تمام شده است، یا وقتی دست در جیب می کنم تا قیمت پشت جلد کتاب را پرداخت کنم و متوجه می شوم که پول در کیف ندارم، می دانم که چه چیزی تمام شده است و من با چه مسئله ای مواجه شده ام. حتی اغلب می دانم در این گونه مواقع چه باید کرد. اما راستش را بخواهید از این که می گویند سال تمام می شود، چیزی نمی فهمم و مسئله ای دستگیرم نمی شود و حتی نمی دانم چه کار باید بکنم.

یا وقتی می گویند، ماه نو می شود، سال نو می شود و یا تا چند روز دیگر، نو خواهد شد، باز هر چه می اندیشم متوجه نمی شوم چه چیزی نو می شود. البته وقتی دوستم کت و شلوار جدیدی می پوشد، می فهمم که لباسش نو شده است و یا وقتی خودم کفش جدیدی می خرم، می گویم کفشم نو شده است، اما این که سال، نو می شود را متوجه نمی شوم. عجیب است، چیزی که همگان آن را می فهمند، چرا من نمی فهمم. مسئله ی بغرنجی است. چه چیزی تمام می شود؟ چه چیزی نو می شود؟ واقعا چه مسئله ی پیچیده ای.

این که معنای تمام شدن سال و یا نو شدن سال را نمی فهمم شاید به این خاطر است که سال و ماه و هفته و روز و ساعت و ثانیه، امور قراردادی و ذهنی اند. اشتباه نکنید، وقتی می گویم سال و ماه، امری قراردادی و اعتباری اند به این معنا نیست که حرکت وضعی و انتقالی زمین هم امری قراردادی است، بلکه گردش زمین به دور خودش و به دور خورشید، امری واقعی است و ارتباطی به انسان ندارد. آدمی چه متوجه شود و چه نشود، زمین، کار خودش را می کند و منتظر کسی نمی ماند. اما وقتی از لفظ "سال" استفاده می کنیم، در حقیقت داریم مفهوم سازی ذهنی می کنیم.

مفاهیم ذهنی و انتزاعی، واقعیتی بیرون از انسان و تعین یافته ی مستقل ندارند. مفاهیم، انسان ساخته اند به تعبیر دیگر، نیاز پرورده اند. یعنی، پروده ی نیازند و بر اساس نیازی که آدمی دارد خلق می شوند تا از طریق آنها زندگی آدمی سامان گیرد. مفاهیم، امر اعتباری اند و امور اعتباری را نمی توان به جای امور حقیقی برگرفت، زیرا الزامات و مقتضیات امور حقیقی چیزی غیر از الزامات اعتباریات است. از این رو، با اطمینان می توانم ادعا کنم که نو شدن سال، فاقد معنای قابل فهمی است. از این که بگذریم، وقتی نو شدن سال، معنای محصلی ندارد، چگونه می توانید انتظار داشته باشید معنای جشن سال نو، روشن وشفاف باشد.

اما چرا وانمود می کنیم که چیزی را جشن گرفته ایم؟ و چرا وانمود می کنیم که سال نو می شود؟

از یک جایی که خسته می شویم، زمان را برش می دهیم و به خودمان اطمینان می دهیم که زمان اکنون، تمام می شود و در این میانه، زمان دیگری متولد می شود. به خودمان اطمینان می دهیم که وارد فضای جدیدی شده ایم. شاید می خواهیم گرد ملال و رنج تکرار را از خود برانیم. روح های کدر که در روزها و شب های مکرر در هم پیچیده شده است و رنج ملال را بر دوش می کشند، خود را به تمام شدن و نو شدن سال، دلخوش می کنند. نوروز، فریب خوشایندی است که آگاهانه و یا ناآگاهانه، تن به آن می دهیم تا لبخند زنان از کنار تکرارهای بی رحم و کشنده بگذریم. می خواهیم بگوییم، چیزی تمام شده است و چیزی شروع می شود. چیزی نو می شود. به تعبیر ویتگنشتاین، زبان، ما را فریب می دهد. مفاهیم خود ساخته و قراردادی، چشم های واقعیت بین ما را می پوشاند.

چه کسی معتقد است و چرا معتقد است که تکرار مکررات را باید نو شدن تلقی کرد؟ امروزمان شبیه دیروز و دیروزهای ما شبیه همه ی روزهای سپری شده ی خاکستری یک عمر طولانی، طی طریق یک نواخت و دور زدن های بی حاصل. وقتی بر روی دایره راه می رویم، هم راه می رویم هم راه نمی رویم. از مبدا دور می شویم و به مبدا نزدیک می شویم. مقصد و مبدا به نحو پارادکسیکال، در هم تنیده شده است. خط بسته، یعنی چرخیدن به دور خود و قدم زدن در جاده ی تکرار و تکرار. دویدن در خط بسته یعنی رسیدن به همان جایی که از آن جا شروع کرده بودیم. سرگیجه های ملال آور زندگی، بی حوصلگی های خسته کننده، احساس در بن بست بودن و از دست رفتن معنا، نشان از کهنگی های دل آزار و تکرار بودن هایی است که ردای دیروز و دیروزهای پیشین را بر تن دارد.

راز جشن نوروز، در نو شدن سال نیست (زیرا مفهوم نو شدن سال، دست کم فاقد معنای روشن است)، بلکه نو شدن، همان غلبه یافتن بر تکرار ملال آور زندگی است. بیرون جهیدن از چرخه ی تهوع آور و بی ثمری است که گرفتارش شده ایم. نو شدن، صفت سال و روز و هر چیز دیگری نمی تواند باشد. باور دارم که نو شدن، صفت انسان است و بس. این آدمی است که می تواند نو شود و جهان اش را نو کند. نو شدن، وقتی است که چون باغبان، خستگی ناپذیر، بوستان وجود خویش را از خارهای مزاحم و آزاردهنده تهی کرد . به جای آن، گل های رنگارنگ را می کارد. نو شدن، بر کشیدن شعله ی آگاهی و فروزان تر شدن نور اخلاق و خرد آدمی است. نو شدن، پیراستن خود از سیاهی ها و آراستن وجود به روشنایی های دل افروز است. نوروز، یادآور این است که می توان و باید نو شد.

جشن نوروز، دست کم یک بار ما را با موضوع نو شدن مواجه می سازد. روند عادی زندگی را متوقف می کند و اندیشه را به سمت و سوی دوباره زاده شدن می برد. سال، نو نمی شود، اما تلنگری به آدمی می زند که نکند باورها و رفتارها، نیاز به نو شدن داشته باشند. از این رو است که نو شدن هر کسی با دیگری متفاوت است. عید هر کس، عید خود اوست. ممکن است شخصی در سراسر عمر خود، حتی برای یک بار هم عید نداشته باشد. زیرا او در همان زادن زیستی خود درجا زده است. یک بار زاده شده است و یک بار هم می میرد. زادن و مردنی زیستی و طبیعی، همان گونه که سایر موجودات، گله وار می آیند و می روند. و ممکن است که استثانائاتی هم باشند که با هر نفس نو می شوند. زادن های مکرر، تولدهای متوالی. عید هر کس، همان تولدهای اوست. به تعبیر دیگر، هر شخص، به همان اندازه عید خواهد داشت که متولد و نو می شود. این گروه با نو شدن انفسی درگیرند و جمعیت انبوه دیگر به نو شدن های آفاقی. آنان که ناتوانند از این که درونشان را نو کنند به نو شدن های بیرونی می نگرند و منتظرند تا دگرگونی را بر چهره ی طبیعت ببینند. جان های مرده را چه کار با نو شدن؟

جان پذیرفت و خرد اجزای کوه

ما کم از سنگیم آخر ای گروه؟

نه ز جان یک چشمه جوشان می‏شود

نه بدن از سبز پوشان می‏شود

نه صدای بانگ مشتاقی درو

نه صفای جرعه‏ ی ساقی درو

(مثنوی، دفتر دوم، بیت 1333)

طبیعت اولین و بزرگترین آموزگار آدمی، می آموزد که می توان و باید از رخوت و خمارآلودگی بیرون آمد و جانی دوباره گرفت. شکوفه کرد و جهان را زیباتر ساخت. آن کس که جانش شکوفه می دهد و گل می کند و بوستانی سرسبز و زیبا می آفریند همگام و هماهنگ با هستی گام می زند. اگر عیدی هست، همانا عید شکوفه دادن جان های زیبا است.

منبع: علی زمانیان